Dillər

TOLIŞİ HOMER- TOFIĞ İLHOM-75

Allahverdi_bayrami.jpg

Allahverdi Bayrami

 

(Vəsə əvəzi)

Şahbazov Tofığ Əynəli zoə (Tofığ İlhom) moəobə 09.08.1941-nə sorədə Masalli rayoni Ğızlıvo diədə. Pıəş hukuməti məmur, moəş kolxozi koəkə bıə. 9 sinədə şə bə iminə sinif. Çominə sinifədə handeədə ıştə ha diqlə çəşi ruşnə qin kardəşe. (Tosə 11 sini i çəşi vindəşe, ə çəşi vindəşni,  şe-şe əvən zəyfbə, beruşnə mandə) Iştə təhsil dəvom kardəşe məxsusi internat məktəbədə.
1963-1968-nə soronədə əyani handəşe bə vaxtnəni ADU, ısətnə BDU filoloji fakultədə. 1968-nə soriku de kali fasilə 32 sor muəllim ko kardəşe Ğızlıvo miyonə məktəbədə.
14 sinniku bino kardəşe bə tırki-bə tolışi şeir nıvışte. Əsəronış çap bıə nobənoə qəzet-jurnalonədə. İminə şeirış dərcbə “Azərbaycan pioneri” jurnalədə. Şeironış ən ve çapbə “Leninçi”// “Lənkəran” qəzetədə. Peşo befasilə dərcbə çəy əsəron “Tolışi sədo” rujnomədə (1992-2000)
Tofığ İlhomi lirikə şeiron hay qıləy nəğmə-mahni tisbirədəy. Ve muğənniyon mahni peğandəşone bəçəy şeiron: Baloğlan Əşrəfov, Səməd Tolışi, İsrafil Məmmədov, İsmayıl Səfərov... bəçəy şeiron peğandəbə mahniyon bə arena beşən. Hətta Tofığ İlhomi ıştən bəştə “Nazilə” şeiri musiqi peğandəşe. In mahni ısətən Səməd Tolışi de məhorəti ifa kardedə...
Tofığ İlhomi jimonədə, ofəyəvonədə çəy həmro Dilşod xanımi veyə zəhmət hestışe. Şair çəşonədə nabina bıbuən, de Dilşod xanımi koməqəti, deştə avlodon Babəki, Ulkəri, Azərquli peştıpuri handey-nıvışdey, bə tolışə xəlqi tale aidbə həmə tədbironədə şirkət kardəşe. Dilşod xanım, çəy dıqlə kinə bəyo vində çəş, nəvə lınqbə. Votey bəbe ki, Tofığ İlhom de həmə tolışi ədibon, ruşinfikon vindemonədəbə.
Yunani nominə şair Homeriən dıqlə çəşon vindəşni. Əncəx bəştə xəlqi “İliada”, “Odesseya” nomədə dıqlə poema ərməğon kardəşe. Əve ki, Azad Talışoğlu votəşe: “Tofığ İlhom tolışə xəlqi Homere”.
Çəy şeiron bə koğəz ovoşneədə ijən bə ivrə qırdə kardeədə sıftə yolə kinəş Ulkər xanım dastkobə. Peşo nı ko çəy rukə kinə Azərquli dəvom kardəşe.
Tosə ısə haft qılə kitobış çapbə. “Kafte” (1993), “Qızılgül” (1995), “İki xoruz” (1997), “Kərbəladan gələn səslər” (1998), “Kitabların anası” (1998), “Xəzinələrin açarı” (2000) ijən “Az tolışim” (2001) Oroxnə kitob şairi vəfat kardey bəpeştə çapbə. İroni məşhurə alim Doktor Əli Əbdoli tərəfo ərəbi qrafikədə İroni Rizvanşəhrədə nəşrbə.
2005-nə sorədə həvəsko tolışşunos Pabil Abdinovi tərəfo de Osnəğə Abbaszodəon təşəbbusi Tofığ İlhomi tolışiədəbə nıvıştəyon “Tolışə əsəron” nomədə 3 cildədə bə çap hozı kardəbə. Çə kitobon 2 cild dərcbə, əncəx 3-nə cild de maddi problemon səbəbi hələən ıştə çapi ro bə çəşe.
Tofığ İlhom ali kateqorinə omutmən, həmən Azərboyconi Ənıışton İbəy uzvbe. 2000-nə sori may 30-də de dıli noxəşi vəfot kardışe.
Imsor şairi 75 sinn təmombe. Har sorəqardışədə, idəqardışədə şairi bə yod dənoydəmon...
 Şair hiç vaxt çəmə yodo beşedəni. Çəy xatirə həmişə boəməo əzize. Şeironış tədbironədə, bərnomonədə handə bedə, saytonədə, qəzet-jurnalonədə dərc bedə. Şairi həxədə, çəy şeiron barədə video-klipon kəşə bedə, bəçəy şeiron mahniyon peğandə bedə, muğənniyon tərəfo vəyonədə, bərnomonədə handə bedə. Xıdo əy rəhmət bıko, vırəş vəşt bıbo!


ass125062017.jpgTOLIŞİ ƏĞILƏ ƏDƏBİYOTİ YOLƏ OFƏYƏVON – TOFIĞ İLHOM

 (II məqalə)

  Umumən ədəbiyoti umdə vəzifə əvbə ki,  cıvonon (hırdənon) bədiyə zevqi bə formə dənəy, bənə vətəndo perəseədə bo nuperəson əsl tərbiyə məktəbi bıbuy. Həmçinin tolışi əğılə ədəbiyoti, iminə nubədə çəy əğılə poeziyə nımunon  cıvonə nəslədə bə Vətəni yolə məhəbbət, bə valideyni nığılə hurmət, bə yoli ehtirom- bə ruki ğayğu, bə elm-sənəti həvəs tərbiyə kardey ən vocibə şərtonin. Azərboyconədə həm 30 –nə soronədə, həmən ısətnə devrədə ofəyəbə tolışi əğılə ədəbiyoti əsas ideya istiqamət hejo jıqobə. Z. Əhmədzodə, M.Nəsirli...Vəlişah, T.İlhom, Əli Nasir, X. Tolış, N.Tolışi, Ş.Tolışəxun, B.Veşo, Hoccətulla, Əbdulrza, C.Nasir, Y. Sayad, B. Ruşin, C.Lələzoə, V. Həmati  ijən co şairon, ənıvışton tolışi əğılə ədəbiyoti ofəyəvononin. Əmma tanə Z.Əhmədzodə ijən T.İlhomi tolışi əğılə ədəbiyoti, xususən çəy poeziya qeşonə ofəyəbıkə seminə ənıvıştımon ni.
In dıkəsi ruşinə məqsəd noəşe ıştə vədə: tolışi əğılə ədəbiyoti ofəyə bıkəy: miyonə məktəbonədə bə tolışi dəvardə dərson de əğılə şeiron... təmin bıkəy; dərsvonon tərtib bıkəy: dınyo əğılə ədəbiyoti ən çokə nımunon bə tolışi tərcumə bıkəy, məxləs, hırdənon tolışə təhsili ehtiyocon noğo bıdəy ...
In sahədə bəşər ədəbiyoti, həmçinin Azərboycon, rus ədəbiyoti korifeyon təcrubədə oko doəbə vasitonədə istifadə kardəşone. Şərqi yolə sənətkoon Xaqani Şirvani, Nizami Qəncəvi, Nəsimi, Xətayi, Fuzuli pəndon, nəsihəton dastədə rəhbər qətəşone, ıştə əğılə şeironədə bə bədxoəti vəynə xeyrxoəti, bə yamanəti vəynə çokəti, bə riyakorəti vəynə nəcibəti təbliğ kardəşone. (4)
XIX əsri oxoədə ijən XX əsron sıftədə bo rus-tatar məktəbon tərtib kardəbə sıftənə dərs kitobon (“Rabiəl-ətfal”, “Dəbistan” , “Uşaqlara hədiyə” , “Rəhbər” , “Məktəb” ijən co dərs kitobon) bo tolışi əğılə ədəbiyoti ofəyə kardəkəson nımunəbə. De S.Ə.Şirvani, M.Ə.Sabir, R.Əfəndiyev, A.Şaiq, A.Səhhət ijən co əğılə poeziya ofəyəvononku ilhom sə tolışə şairon sıftənə nubədə çəmə tolışə xəlqi qəncinə qəpə sənətiku, həmçinin klassikə Şərq şeiri nəsihətinə motivonku bəhrəmand bən, çe urusi, çe Həşinıştə ədəbiyotiku kardəbə tərcumon vasitə çəvon ofəyəvonəti həniyən ve qəncinbə. Çımi səkıştədə Z.Əhmədzodə “Kırinqo”, T.İlhomi “Kafte” i. c. kitobon bə tolışə hırdənon yolə ərməğonbə.

                                                         ***

Təbii ki, Tofığ İlhomi çapo beşə iminə kitob “Kafte”ye (B-1993, 137 səh)  Çoçin əve ki, Azərboycono milli lıvemon 1988-nə soriku binobə. Arədə penc sor dəvardə bəpeşt haft sori ərzədə şairi şəş qılə kitob duməyəndı çap bıə. Əyən bə nəzə bıstənəmon ki, bəvədə kitob çap kardey, çəy maliyə xərcon ehdədə omey çanə məholbə. Iştə kamə ğəzənci boştə yolə xıyzoni, boştə dəvo-dəmoni xarc kardə şair bini çanə zilləton kəşəşe ki, ın kitobon bə ruşnə beşə. Çoknə bəvoten, qəvo- tano bıryəşe, kam hardəşe, nozok tankardəşe, ıştə balalion perosnəşe- ıştə kitobon çap kardəşe...
“Kafte” kitobi redaktor filoloqiya fəlsəfə doktor, şəhid alim N.M.Məmmədov, raybıdə nominə şair, 25 sor “Leninçi”//Lənkəran” qəzeti sərredaktorbə Şəkər Aslane.
Bə ”Kafte” kitobi daxilbə şeiron həm bo rukono, həmən bo yolono nəzədə qətəbə. Muəllimbero-- həm rukon, həm yolon aləmi çok zınero ıştə şeiron məzmuni pəydo kardedə... Iştə binovırə yolə şair Zulfuqar Əhmədzodəku peqətə tolışə ədəbiyotədə T.İlhomi “Kafte” qılə yolə hadisəy...” (N.X.Məmmədov) (3)
“T.İlhomi “Kafte” kitobədə çapbə şeiron deştə nığılə məno-məzmuni, ruşinə-obrazinə tərzi, marağınə-təbiiyə-orijinalə keyfiyəton bə nəzə çiyedə. Çəy şeironədə Azərboyconi sehrinə təbiət, qəhrəmonəti, milliyə rostemon, demokratiyə, de şərə ğıvvon mubarizə... əsosinə vırə qətedə.
Orzum əve ki, “Kafte” kəş okəy, ıştə qədə duston (hırdənon) pəydokəy, T. İlhomi bə dınyo ruşnə həsrət mandə çəşon ne, inson de sofə məhəbbəti pie purbə dıli bıvindo, bənə kafte kəşon zərif, ruşin nıvıştəbə misron-sıxanon bəvon bırosni. Hırdənon ın şeironədə oşko bıfamon ki, İnə Vətəni çoknə pie bəbe, çəy har vıjə çoknə noğo doy bəbe, deştə xəlqi qəhrəmonəti  çoknə şobey-fəxr kardey bəbe. “Kafte” soyə kitob ni, şair Tofığ İlhomi de məhəbbəti kəşjə dıle!..” (Şəkər Aslan, 23.08.1992), 23.08.1992) (4) ...
“Kafte” bə 4 hissə baxşbə:
1) Bo yolə əğılon, bo nığılə ağılon (69 şeir)
2) Bo qədə əğılon, bo şinə noğılon (48 şeir)
3) Peydokəon (121 qılə ağıl bılovon)
4) Tərcumon ( 9 şairiku peqordınon)
Har baxşədə doəbə şeiron bə çand tema co kardey bəbe:

1) vətənpiyəti (Azərboycon (6), Qərəboğ (7), Bum (9), Vətən(10), Vətəni bum (11) Az vətəni əsqərim (61-62) Heykəl (98)
 2) pərəndəon, həyvonon (Kafte (11) Kəjələ (31) Sıpə dı kıtı (48), Kandımuz (55) Pərısqıli (72-73) Pəpu (76) Əlenq (77) Bılbıl (77) Kuməyjə (77-78) Muzənqıl (78-79) Zandəqo (81) Poynə (82) Azərquli bili (83) Suk (92) Soklə (99) Kijəmo (99) Pəsəbalə (100)
3) xəlqpiyəti (Avestə (14) Əmə tolışonimon (19-20) Moəm zıvon (50)
4) ğəhrəmonəti (Cəvonşirım,(13) Babək (15) Koroğli (18) Nəbi (18)
5) tarıxi şəxsiyəton (Nizami (16) Xətai (16) Zulfuqar (21) Həzi (22)
6) xəlqi adət-ənənəon (Ğıbonə id (17) Tukbıkə mahni (32) Çayə kinon (25) Nun (59-60) Qofo (60-61) Çiməni mahni (76) Niəm boy (82) Hənəkon (84) Tomon (93-94) Azərquli tənu (95) Loylo (97) Rık məkə (104)
7) ıştənidərk (Soal-cəvob (12) Dı babə qəp (23) Həqiqət (48) Sədo bekə (68) Dustəti (57) Həmro (58) Veəzınə İnci (91)
8) seymonon (Tovostonədə (29-30) Tovostoni şəv (33) Həşi (71) Əvəsor (72) Xoşi (73-74) Tovoston (79) Sardonə (80) Şinə biə (80) Voş (83) Çəmə poz (93) Poz omedə (101) Voə voydə (101-103) Çəmə boğədə (103)
9) tolışi təbiəti reçinəti (Şartuk (33) Sıəvıl (36) Çayəhi (36) Limo (37) Əno (37) Tolışə bandon (38) Şəlolə (39)  Tolışə vişon (40-41) Ru (42) Bandon (43) Boku (44) Lankon (45) Di bə şəhəri cəvob (46) Rəzə do (47) Ostoro ru (69) Honi (85) Dəmon (100)
10) səvodinbey, təhsil səy (Handey (51) Elm (51-52) Məktəb (52) Fənnon (53) Muəllim (53) Sənət (54-55) Az muəllimim (56) Aşmardə (87) Kitob (88) Əlifba (89) Pencanqışt (89) İku tosə da (94)
11) şəhidəti (Qərənfili dard (62-65) Şəhidıston (65-66) Əsqəron mahni (66-68)
12) xeyzonpiyəti (Tolışə bolim, tolışə hovəm (24) Çımı mo (25) Çımı zıvon(26) Bobo də nəvə (27) Çımı pıə (27) Çımı nənə (28) Çımı dədə (75) Çəmə xeyzon (90) Çımı əsqərə boyli ( 97-98)

***

Kitobo tolışi zıvoni qəncinəti bə miyon noəbə. İyo bə inə zıvon de yolə məhorəti tərcumə bıə əsəronədə tolışi zıvoni şəhdı-şəkə çəşedəmon. M.Ə.Sabir, A.Şaiq, A.Səhhət, S.Vurğun, M.Araz, Qabil, Ş.Aslan, F. İbrahimiku bıə tərcumon  de soyəti, səmimiyəti nəzə cəlb kardedə.   T. İlhomi peqordınon dılədə Əhməd Cavadi nıvıştə , peşo Uzeyir Hacibəyovi bəstə kardə “Azərboycon” şeir-himn tolışi hırdənon zıvonədə əzbəre.

Azərboycon, Azərboycon !
Hey mərdə fərzəndi əzizə vətən,
Iştı roədə hejo con doy əmə hozımon,
Iştı roədə xun rukarde həmə hozımon.
De seranqə boydəği xoşbəxt bıji !

Həzo-həzo con ğıbonbe !
Sinə bə dəvo məydonbe !
Iştə həxi nıpiə əsqər
Həmə qılə qəhrəmonbe !

Bıəş bəmə quluston,
Bətı hejo con ğıbon !
Bətı həzo məhəbbət
Dılədəm heste bızon !

Boydəğı rost kardey ıştı
Həmə cıvonon hozon !
Yolə vətən, yolə Vətən,
Azərboycon, Azərboycon ! (s. 114)

“Suk” (Petux, Xoruz) urusiku bə tırki, tırkiku bə tolışi peqordınəbə. “Xoruz” şeir de məhorəti tərcumə kardəşe Tofığ İlhomi çı Ustod Abdulla Şaiqiko tırkiku bə tolışi. Har dıqlə zıvonədə ımoni əzbər zınə Azərboyconi bahandon ın məhorəti oşko bəfamen:

Sıə pipığı xunə suk !
Çəşonı mərconə suk !
Sıb doy sədə mandedəş,
Barzəvanqi handedəş,
Haştəniş bıhıtəmon,
Bətı çiç bıvotəmon,
Ha çəmə ğəşənqə suk !
Çəmə xoşahənqə suk ! ( s.118)

Şair Qabil İmamverdiyev mıddəti Tolışədə Vərqəduzədə muəllim ko kardəşe. Iştə ofəyəvonətiədə çan bəjən Tolışi jimon, çəy adət-ənənəon bə yod dənəşe. Çəvonədə qıləyən “Səhv düşəndə yerimiz” şeire. Tofığ İlhomi tərcumədə ın şeir de məxsusi məhəbbəti varz doəbə:

Avə de bandon şeədə --ğıyomət bedə,
Bəsə roy elaşqeədə --mısibət bedə.
Mısibət-dard bedəmon
Səhv eqneədə vırəmon.

Dıyo qəmi ruədə bənışte-- əşıni !
Çı ruy qəmi bə dıyo ləpə tovış ni.
Əmə betov bedəmon
Səhv eqneədə vırəmon.

Mığon həsrət bə voşi, avəon xok vitedə.
Ovəyz bardə Tolışi, çımi çı foydə?!
Əmənən befoydəmon
Səhv eqneədə vırəmon...

Vılə dast koyku zol-zol, dıl əhsən votdə,
Beğeyrətə yekəzol sıə vıl həvatdə.
Joqo beğeyrət bedəmon
Səhv eqneədə vırəmon. (s.121)

Tofığ İlhomi ın “Kafte” kitob jıqo tərtib kardəbə ki, bə tolışi dərs dəvardə hırdənono, bə tolışi dərs doə omutmənono qıləy yolə foydəninə dərskitobe.

İstinod kardəbə ədəbiyot:

1) F.F. Əboszodə “Bo vindero çəş ne, dıl qərəke” “Şəvnışt” rujnomə, № 6, avqust.
2) N.X. Məmmədov “Məhşurə tolışə şairon”, “TS”, № 10. (08.08.1992)
3) N.X. Məmmədov “Tofığ İlhom tolışi nominə şair...” (“Kafte” . B-1993, s.5-6)
4) Q.Namazov. “Azərbaycan uşaq ədəviyyatı”, B-2005.
5) Şəkər Aslan “Uşaqlara məhəbbətlə” ( “Kafte”  B-1993. s.3-4)
6) Tofığ İlhom, 50 sinı mobarək, “Lankon” TZS, № 49. 10.08.1991
7) Tofığ İlhom “Tolışə əsəron”  I kitob, B-2006. 120 səh.

Allahverdi Bayrami
Avqust - noyabr, 2016.

Əlaqəli xəbərlər