Tolışə folklorədə lətifə janri

  sa25-06-2017.jpg  "Aləm" jurnali dəvardə nümrədə çəmə folklori nümunəono çı nəğılon həxədə kali məlumatonon nıvıştəmbe. Bı səfə lətifəon həxədə ıştə handə, zınə kali fikon, məlumaton bəşımə rosıne pidəme. Tolışi şifohi xəlx ədəbiyoti janrono qıləyən lətifəye. Bı janri həxədə tolışi alimono, tənğidəvonono, ədəbiyotşünosono ve kəson ıştə fikon votəşone, ıştə zınəninon nıvıştəşone. Əlbəttə, ım folklor çəməne və har kəsi bı barədə ıştə fikon vote həx hestışe. Kali ədəbiyoti odəmon ıştə nıvıştə məğaləonədə, sosial şəbəkəonədə, saytonədə ıştə nıvıştəyonədə ğeyd kardedən ki, lətifə çı nəğıli qıləy neve. Əncəx, az de fiknə rozi be zınedənim və jıqonə sərəsedəm ki, ım düzə fik ni. Çünki, lətifə ıştən qıləy müstəğil janre. Lətifəon handəkəsonən çok zınedən ki, lətifə bə nəğıli oşedə, bəy neze. Bəbe vote ki, bı səbəbi qorəş əvon lətifəon çı nəğıli qıləy nev hisob kardedən. Əncəx, çımı fik, fam jıqoye ki, lətifə nəğlisə kırt, lakonik, yumoristik qıləy müstəğil janıre. Lətifə jimonədə bə sırəynə əfoloton, hadisəon, marağinə məğamon de nəsrinə, kırtə formədə, ətrofin əks kardə janre. Çı tolışə xəlxi veni təbiyət hejo bə yumori, bə satirə, bə sıre meyl kardedə. Bı səbəbi qorəş, çəmə jəqo qıləy folklor nümunə nimone ki, vəyo sıre, satirə, yumor nıbu. Çəmə nəğılon, yolon sıxanon, xəlxi mahneon, hətto çı nıfinon və s. həmməyədə çı satirə, yumori hiss heste.  Əncəx, lətifə janrədə ım yumor, satirə bə co folklor nisbətən xəyli veye və bəbe vote ki, çı janri əsos mahiyəti təşkil kardedə. Çəmə har lətifədə qıləy ictimai, əqli və ya əxlaqi fikir heste və çə lətifəon oxoyədə ibətinə fikon, çokə məsləhəton, sıxanon hestin.  Jıqo lətifəon hestin ki, çəvon oxoyədə oko doə bə i cümlə çı həmin lətifə əsosi təşkil kardedə. Yə'ne çı həmun lətifə həmə zü, təsir bə i cümlədəye. Bə həmin lakonik ifodə, aforizimi qorəş həmun lətifə bə xəlxi zıvon eqınedə, eli dılədə, məclisonədə  qəp jə bedə və yodədə mandedə. Lətifən bənə bızuli, yolon sıxanon, boyati  ve pevlo bə və bebe vote ki, tolışi folklorədə ən fəalə janrono qıləy hisob bedə. Tolışə xəlxi ıştə lətifəonədə ıştə xəlxi ğonəğpərvərəti, sırədiməti, müdrikəti, yoliyəti, soyəti, mərdiyəti təsvir kardəşe. Əncəx dımonnə bərobər həmən mənfi xosiyətinə kovılə odəmon, deməğoğon, şəytoni tipədə bə insonon, nomerdə düston, dıvüəvüjə ruhanion, dini odəmon, ğəddorə podşoon və s. ıştə lətifəoonədə tənğid kardəşe və de lətifəon vasitənə bə omə nəsli ıştə məsləhəton, müdrikə fikon rosıniyəşe.

    Har xəlx ıştə lətifəon de qıləy obrazi, surəti vasitənə təğdim kardedə. Azərbaycani lətifə janrədə ım obraz de Bəhlul Danəndə iyən Məllo Nəsrəddini nominə təğdim kardə bedə. Bəhlul Danəndə ərəbi xilafətədə Harun-ər-Rəşidi bıyə bə. Məllo Nəsrəddini lətifəon  çəy lətifəonsə həm ve, həmən marağinin. De Məllo Nəsrəddini nominə doə bə lətifon çı dınyo ve vıronədə pevlo bən. V. A. Qodlevski "Anekdotı o Xodje Nasreddine" (Məskovə, 1957, səh. 243) kitobədə nıvıştedə ki, Məllo Nəsrəddini Türkiyədə, Aralıq dıyo ətrofədə bə elkonədə, Rumıniyədə, Serbiyədə, Kırımədə, Zaqafqaziyədə-har vırədə zınedən. Dağıstanədə, yəhudiyon arədə Nəsrəddin ve məhşurə odəme. Əçəy düz kardə lətifəon  Hindistonədə, Ğərbi Avropədən bəmə rast omedə. Məllo Nəsrəddini lətifəon  rüjbərüj ve bedən, zəmon çəy navi qəteyədə ocize. Çı  V. A. Qodlevski bə kitobədə nıvıştəyo handeyədə, bəvon dığğətinə diyə bıkəmon, bəvindemon ki, ım lətifon bə Məllo Nəsrəddini sə omə hadison nin, əçəy düz kardə, hozo kardə lətifonin. Və zəmonə dəyiş be-be xəlxi bə məydon bekardə lətifəon deçəy nominə təğdim kardə bən.
   Tolışi lətifə janriədə jıqo qıləy obraz ni. Çımı zınəy ve vacibe ki, əmənən ıştə milli lətifəon de qıləy obrazinə, nominə dərc bıkəmon, kitobonədə çap bıkəmon ki, əvon çəmə xəlxi nominə bə dınyo pevlo bıbun.  Düze, kali  lətifəon hestin ki, de Seyx Ğələmi nominə əloğədon və şe-şe həmun lətifəon ve bedən. Əv, ağılmand, tədbirin qıləy obraz, surəte.  Seyx Ğələm taminə sıxanon, məzəynə lətifəon çəmə xəlxi tərəfo ve bəqəm kardə bedən və de həvəsinə handə bedən. Çəy lətifəon əsos təsir, marağin be çəy lətifəonədə bə hozocəvobəti, müdrikəti, aqilətiyədəye.
Çəmə folklori lətifə janırı ve ğədim be ğədərən ve marağine. Əve, hələ XVIII-XX əsronədə co xəlxon ədəbiyoti nümayəndon, çəvon folklori qırdə kardəkəson çəmə məholədə de cəmatinə əlağə oğətışone, çəvonku çəmə xəlxi mahneon, adət-ənənə, folklor nümunəon və s. qırdə kardışone və deştə xəlxi nominə təğdim kardışone. Bəçəmə xəxi tarıxi müəyən vaxton, devron aid bə ım lətifonən bənə folklori co nümunəon zəmonə dəyiş be-be bə co xəlxon zıvon peqordıniyə bən və ısət əvoni  bə dınyo deştə xəlxi lətifə nominə təğdim kardə bedən. Düze, bə folklori ım nümunə müəyyən vaxtonədə kali tolışə ənıvışton, şairon, ədəbiyotşünoson kamən bıbu, müraciyət kardəşone. Əncəx, ve təəssüf bıbu ki, de lətifəon qırdə kardenə, bə ivırə cəm kardenə hiç kəs tosbə oxoy məşğul bəni. Tolışi lətifə janri ısətinə, müasir devrədə jiyovıniyə və bə omə nəsli rosınero ve əziyəton kəşə kəs tolışi nasir, tənğidəvon, şair Camal Lələzoəye. Bəbe vote ki, ım rüşinfik har haftə bə əhandon qıləy tojə tolışə lətifə təğdim kardedə. Əçəy lətifəon, əncəx, bə ailə-məişəti aid bə lətifəonku ibarət nin, həmən tarixi lətifəon, çı eli, cəmati zıvono məsə lətifəon, bəçəy ıştəni sə omə hadisonku, çəy nıvıştə lətifəonku ibarətin. Əncəx, ım çı i-dı kəsi ko ni. Bəpe, həmə i bəbəmon, bəştə folklori soyb beşəmon. Jıqo bışu, bənə bəçəmə folklori co nümunəon ım janrən çı resəo bebəşe, ijənən süte-süte ıştə lətifəon çı co xəlxon ədəbiyotono bahandemon. Sosial şəbəkəonədə çand vaxte ki, bə tolışə ənıvışton, ədəbiyoti odəmon müraciət kardedəmon ki, ıştə zınə folklori nümünəon bəməro bığandən, çap bıkəmon, həyfin, bıdə qin nıbon. Əncəx, hələ ki, məydonədə hiçi ni. Əve, de tolışi ədəbiyoti, mədəniyəti koonə məşğul bəkəsonku və çı həmə tolışonku ve-ve xayş kardedəm ki, bəçəmə folklori soyb beşon, bəy mərağ nüşo bıdən, deçəy cəm kardenə, qırdə kardenə məşğul bıbun. Çəmə ədəbiyoti bınə şığ çəmə folklore. Folklor nıbə xəlxi ədəbiyot bənə pütə kındə qıləy çiye. Çı dimo çənədə çok bıçiyoən çəy dılə pütəye və çə ədəbiyoti inkişofiku qəp jəy, ən kami soyətiye.  
                Vüqar Həmati
                Lik rəyoni Həmat di


 
                              Xok bəştı sə

İ rüj Şeyx Ğələm məçitədəybən. Qıləy merd bəy sual doydə:
- Şeyx, de jeninə hıte bəpeş kom ğosüli doy lazime?
Şeyx Ğələm votedə: Iştı çand sin heste?
Im xonəxo cəvob doydə:
- 40 sinım heste.
Şeyx Ğələm votedə:
- Bəşt səpo.
Merd rərə əştedə səpo. Şeyx bımi votedə:
- "Bismilla" bıvot, daston rost bıkə bə həvo.
Im xonəxo tadibəsə "Bismilla" votedə, ıştə daston rost kardedə bə həvo.
Şeyx votedə:
- Ha, ısət ıştə daston qədə-qədə biyə, bınə bəştə sə.
Merdən daston noydə bəştə sə. Şeyx i bı merdi, i bəçəy daston erəxedə və xəbə səydə:
- Sərəsəyş, bətı çiç vote piyəme?
Merd cəvob doydə:
- Ne.
- Çımi məno əve ki, cıl sinı heste, hələ ım ğosuli zınedəniş. Yəne, xok bəştı sə!

 Çə kəbino bə əməl omə

Çı Şeyx Ğələmi dı qılə şoqird bedəşe. Çəvono qıləy çı Ğırono beşəcəğın votdə:
-Ustod, icozə bıdə bışom bəştə di bo məlloəti karde. Maşalla bıbu, həni Ğırono beşəm. Şıx Ğələm votedə:
-Balə, çımi hələ təfsir hestışe, mənsüx, nasix hestışe, mehkəmat, mütəşabihat, fiqh, üsul hıstışe, tı, boy, ımoniyən omüt, çəğın bəşeş.
Şoqird Nuh votedə, peyğənbər votedəni, votedə:
-Bəşem ki, bəşem.
Şıx beəloc mandedə, votedə:
-Balə, şedəş bışi, əncəx, xəlxi koonədə veyən bə nığıli məşiş. Yə'ne mard peğəteye, məxsusən, bə kəbin bıryə koon veyən dəməşiş. Ha şəkəsi de zü oğəte əbıni, şedəş bışi. Bətı çokə ro!
     Bəle, çı Şeyxi ə qılə şoqird sənibəton həmmə elmon ıştə ustodiku omüte bəpeş, əvən bo məlloəti kardero bəştə di şedə.
Əlğərəz, soron dəvardedən, i kərəyən Şeyx deştə qıləy tojə şoqirdinə diyon nəvedəbəbən. Imon omedən bə qləy di kəno beşedənən. Çı di əğılon çokonə ımoni vindedən, dəmandedən bımon sığ ğande. Yazığə Şıx bə şoqirdi votedə:
-Haydi balə, çığıno diyəro bıbəmon.
 Şıx dəmandedə ıştə səy mənoin-mənoin oşande. Hejo de minvoli çı diku diyəro bedən, omedən bə qləy co di kəno, ətrof beşedən. Əmmo, çı di əğılon vitedən bə Şıxi nav, dastnımojiro ov vardedən, de ədəb-ərkoni dəstərxon okardedən.
 Şoqird diyə kardedə, vindedə ki, Şıx ijən mənoin-mənoin ıştə sə oşandedə.
   Şoqird tov vardedəni, Şıxiku xəbə səydə:
-Ya Şıx, ım çı sıre bəşımə vəyo sığ ğandeyədə sə oşandıone, iyo bəşımə hürmət kardışone. Əncəx, iyoən sə oşandedəon, oxo çımi hikmət çiçe?
 Şıx votedə:
-Ha, balə, bə diyədə ki, bəmə sığ ğandışone, çə di məllo çımı şoqirdbe, kəxəliz çokonə Ğırono beşe, votışe ki, pidəme bışom bəştə di bo məlloəti kardero. Həni ədəb-əxlaq, co-co elmon onımütışe. Ə, əğılon əçəy bıriyə kəbino bə əməl oməbin. Bə qorə. sə oşandıme. İyo ki, bəmə hürmət kardışone, çı di məlloən çımı şoqirde. Ğərəz Ğıroni, ədəb-əxlaq, həmmə elmon omütışe, peşo məlloəti kardero bəştə di oməy. Im  xosə balonən çəy bıriyə kəbino bə əməl omən. Ha balə, əve mətəl mandim bə dınyo qardışi, sə oşandıme.

                                     Dızdi çəmə adəte
Tolışi məholi qıləy diədə se qılə dızd hestebən. Çımono qləyni nom Həşim, qıləyni nom Kozim,  qıləyni nomən Mədət bedə. Əvon bo cəmatiro hiç çi oğətedəninbən. İ rüj ımon çı i kəsi soo çəy qomüşi dızdedən, bardedən kanə ğəvıstonədə kıştedən. Çəy qüjdi ıştə arədə bənə bəştə dədə moli paybaxş kardedən. Çəğınən qıləy koğəzədə ım sıxanon nıvıştedən, ə koğəziən pevonedən bə qomüşi şoxi.
 Çımı nomən Həşime,
Qüjdım harde, təşime.
Çımı nomən Kozime,
Qomüşi püst lozime.
Çımı nomən Mədəte,
Dızdi çəmə adəte.

Saküə
Qıləy kıtı de se qılə morənə bə qıləy xonə dəğandedən, bə kıtı ğəssəm doydən ki, tı bı morəon məqın, ımoni məhə. Çı xonə ğapu edoydən, beşedən şedən.  Maştə omedən, çı xonə bə okardedən, vindedən, ım çiçe, kıtı çı morəon se qılən hardəşe. Kıtıku xəbə səydən:
- Oxo, tı, ğəssəm hardəbe, sıxan doəbe. Im çı koye bəs?
Kıtı hiç ıştə əfoliən xərob kardedəni, votedə:
 - Mı fik kardıme ki, əqəm mı ım morəon nəhəm, boçımı balonro saküə bəmande. Peşo bəçımı baləon saküə bədon bəvoten ki, hiç şımə nəslo morəəğət beşəni.

"ALƏM" N: 4 (4)

TOLIŞƏ FOLKLOR

naqıl

Nəğılon

 

Ardını oxu...

YOLON SIXANON-2

Şireli baba

YOLON SIXANON-2

Zəmini səxo dəkıryədə, insonon kıştiən dəkıryedə!
Mılolə doy bınədəş viz vində!
Bo mardə həy nali nəvdə!
Purə ruysə şedə, təy omdə!
Bo səfe tobə oməni!
Pətyori şalbend bo qudi sicıme!
Bə kusə merdi sipiriş əvotnin?
Kuy şəvı - ruj ıme: həşi çiçe, oşım çiçe?
Pıə nıbə çı bəznen pıə ğədi!
Sələfu barz bəbe, band əbıni!
Dast bıqət, şələ rostkə, bədyəti ıştə vırədə!
Zoə pədə bəqıne!
Jen de merdi bəd bəbe, səfe bovə bəka!
Ğətı ıştə pə nomi əqətni!
Iştə pəsə ziyodə bəy_ ğətı bəbe!
Ğətı ıştə pə bəqəm əkəni: az bəke, əv bəke?!
Oqınə neqo bəvote: qosın bə sığe dəbə!
Qomuş nışte bə lırd, ha ləvo oşand!
Həy xok vinde, koj çok vinde!
Həy xlart harde, boj yodo bekarde!
Həy dədə xokədə niyo bə!
Bıvitən Xıdo bə vanqe, sənıştən!
Bıviti roy peməbır, bıqıni səy oməbır!
Mudrik de i kəlimə sərəsdə, bo nodoni sa bıvot!
Voə bıvo, Xıdo doə, bıvo, vuji: bərəkət voydə!
Nokə ıştənış kışte, bə əğəj ziyon jəy!
Jen heste cəvə ordədə fəti bəka, jen heste qandımə ordən kuti bəka!
Bo bədim ni, bo ğədime!
Tırnedəm, xun beşdə, nıtırnom, con beşdə!
Bemaşi ğəzənc arzın bəbe, anboş səvəx!
Ğələm şat -şur bəşe, rosti bənvışte!
Da qılə rodari i qılə lut oçıne nızınəy!
Arşiyə kəşi bə qıy ebəğanden!
Piəti oməy, əşıni, cohiləti şe, əvoni!
Bə sıbıjişon ro doy, bə riş dəşe!
Mehmoni bə mehmoni rık bome, kəsoybi bə dıynəni!
Sənışti ğədo hestbu, bıvitiən Xıdo heste!
Ğıbon ğəzo - ğədo navi bəste!
Qızqə kərtovi bəş bəbe, bın əbıni!
Momon ve beyədə, əğıl bə lınqəy bome!
Nə divin bıbi _ bastə bıbi, nə ociz bıbi _ hastə bıbi!
Avə kuto beşə həşi, rubəndi kuto beşə dıjmon _ odəmi ve bəsute!
Bə ovi tamə məkə _ ranqış lil bəbe, bə xoki dast dəmənə _ jiədəş zil bəbe!
Niyə aspe _ kırəbədum!
Məvotən dəvə oxoye, təyə pustış dı həy boye!
Otəş nıvəşo, duəvul benibəşe!
Otəşo zil bebəşe, ziliku xok ebəme, xokiku zikən əmandni!
Otəşi de kləşi çı həmroəti!
Bo mardə i ruj bəmdən, bo səfe ha ruj bəmdən!
Mardon jıqo zındən, bəjion ha ruj xavlo hardən!
Mardə bəştəsə bıbu, kəfən bəcue!
Siyo sicim sidəni, bəlelə do bemdəni!
Sicım çənən dıroz bıbu, andəo bebəşe!
Pəxıl məbi _ ğəmı nıbu!
Pıç - pıçi kə ğandə!

Baladdin veşo

Kıvolə jeni paşmə sori dıjin bəbe, osori mıjin bəbe!
Qujd hardə kijə tıko bəbe zıne!
Buməlarzə hiçi nıkay, pıç - pıçi məhol xərobə kay!
Tarso hano hınəy bəka, potşo dumo çonəy bəka!
Dışmen deki dust bəbe, bızno, doy hışkəkə dodust bəbe!
Sığəsədə hi əkənin, rəğəsədə kə əkənin!
Roəsədə kə kardəkəsi sə ğal bəbe!
Arzıni zəminədə niyo kardə, otəşi sımonədə!
Tanqiku beşe bedə, səkuə jiədə beşe bedəni!
Moləvoni kinə bə potşo zoə rast vardə ğısmət heste!
Aybəjor be _ səkuəjorən be!
Qəp jəyədə i kərə bı ton, bə toni fik bıdə!
Im çaşi bə çaşi bəfo ni!
Xıdo ım çaşi bə çaşi mıhtoc nıkə!
Vində çaşi bo kuə çaşi xəy ni!
Oqət sımə _ faxtış bomə!
Rişi vahi bəbiy, təkən şahi əbiy!
Sımə duəvil çaş bekardə, kudonə çıkarəye?
Bədnəzə sığ tıpındə, kudonə çiç bıkə?
Səpe zore _ dılə xore!
Sıftə bıhır _ peşı bəhvat!
Bıhırom bəlo, nıhırom bəlo!
Səvob veye _ ğəzənc bıkə ni!
Peresyədə jı ro bıqət, bo dust be ro oqət!
Iştı bə ruj şe nızınə roon az de şəvi oməm!
Bəndəku hərəkət, Xıdoku bərəkət! ( Hərəkət bəndəku, bərəkət Xıdoku! )
Sır bəhvatiku xəlx bəvite!
Sıxan heste _ vardedə, sıxan heste _ dəboxtə!
Sıxani dıroz məkə, bıdə nıvoton: səkə!
Har sıxani ıştə vırə heste.
Ağılmandi i noy, dıj peqəte, səfe se noje, hiççij penıqəte!
Hındi çakə bə otəşi sə, çavo bəştı sə!
Ov mırdoli penibəqəte!
Ro çe yoli, ov çe ruki!
Kəxərob şəlemovi de tojə nuni baha!
Təsəkəs dasti çe ovi kay bəğande!
Kıvoli tusbin çoştə çiç kardə, peşçoştə çiç bıkə?!
De şıli bə ro bışı şıle - şıle bəka!
Boştə kuşk zındəni peje, bomı pılkə kə soxtedə!
Kaqi qıləy moğnə noy, bə məholiş səlo jəy!
Əlınqqəri ağlış poşnədə bəbe!
Dırozə sədə mayf bəbe, qudi insofış zəyf bəbe!
Dıl nısuto, çaşo ars əvoni!
Zıvon bəqarde, dıli votəy bəvote!
Faxti qin bıkə, bəxti qin bəka!
Hardəyış qılvonə moğnə, əvən vığnə - vəğnə!
Bıdən bəhəm, edən bıhıtım, ıştə coni oğətom!
Doyədə imom be, səyədə şumur?!
Vətəni xərobotən vəhiştisə çoke!

Qırdəəkə: Baladdin Veşo

"ALƏM" 2 (2) 2016

Aytən Eyvazon ŞAHZODƏ VƏ ALƏJEN

şahzadə

İli hestbe, ili nıbe, ğədimə zəmonədə qıləy Şahzodə hestbe...

 

Ardını oxu...

YOLON SIXANON

Şireli Muslumov

Potşo dəvən poəvo nəvdə!
Kıtı çənə fel zındə, morən ənə hıl zındə!
Ğıyz omyədə çaş sı bedə, ğıyz emyədə quş sı bedə!
Dodo yodo bekay, Xıdo yodo beməkə.
Ovşımə şəvi ku kəçəli sədə sıbıjone bəka.
Ku əve, bə i qılə çol dı kərə ebəqıne.
Kanə voə şəpə əjənni.
Bə zveləkəy siyo merd bəvoten.
Bə şıli peməsır, Xıdo koy əbıni zıne.
Dı ağılmandi sığ bıkırın, dı nodoni nun məhə.
Voə ve bə sori bar ve bəbe.
Voə beşe bə band, şəkə be.
Həy dıvo mıstəco bəby, çərvodaron tum əbıriy.
Bebəxti bə band ro qəte, hıriən band eqəte.
Ve nıfinəkə dıvo əməsni.
Bo kuə aspi fuştə bıkə cıftə baha.
Asp eğandə pambəsə, hə eğandə zambəsə.
İnsoni kolə şıt diyə, kam dı huştə bə cuş biyə.
Əpiy i dim siyo, nıdəy dı dim siyo.
Sıxan ğıyziku tel bəbe, sıpə vəşiku dəl bəbe.
İnson de imoni, sıxan de zəmoni.
Sıpə ıştə quşi bıbıriku bətarse.
Çiki sıftə, çiki oxoy.
Kvolə jeni merd dvolə bəbe!
Pandini bə yod oqəte, nodoni bə bod oqəte!
Çımınki-çımı sədə, ıştınki-ıştı qədə!
Iştə nomi bətı bəno, tıni süte-süte bəno!
Qəqə con beşe, qılqıli xımo bə miyon beşe!
Si bə siy maç bəje, vəşi bə vəşi ğıç bəje!
Hanvə bə nəğıli zu bome!
Təyələvə çı zındə həlol-həromi?
Vəşiyə kijə hanədə çinə bəvinde!
Təyələvə oməlovın, siələvə dəməlovın!
Vəşyəni luz si bəbe, çaş si nibəbe!
Vəşyəni i sor dəbəkəşe, mınnətış si sor dəbəkəşe!
Bə sə çı bəlo omdə, sıxani fəşəlo omdə!
Əğə nun bəşe, nokə con bəşe!
Do bəştə vərz bəqıne!
Səj pandonə, kəj ovdonə!
Zımıstoni anbonə tohoston pur bəkan!
Qon omyədə, sıvık rost bedə!
Qəvi çiç harde , bo dimi çı ayb?
Tıle -tıle ru bəbe, çaşte-çaşte du bəbe!
Şıli po nıqəte, səfe ro nıqəte!
Sığ peqət oşko, sə bıqət oşko, tı boçi noledəş?
Sığ - sıği kutisə divo bəbe!
Çaşdəxıl, vəşyən si əbıni, dave iyən yas pi əbıni!
Fəşəlvoni cəv bə do bekardə!
Beari dim bənəy kaqi pətəkonə har çi peqətdə!
Pambə de pəxıli rə nəm bəqəte!
Dıl heste bə dıli bənde, dıl heste bə zıli bənde!
Dılədə sır dı nofi niyon bəbe!
Sıxan heste xılxədə, sıxan heste xəlxədə!
Səfe damə nıbu, əvən qıləy şəxs bəbe!
Qəv baha xok bəka, dim aybo ak bəka!
Nə jiədə ordəye, nə səpe sivist!
Jı çi qin bəkəsi imonən qin bəbe!
Moli rəğom bəkışte, zımıstoni nom bəde!
Bənəve bo mışkini, roysəj bome rışkini!
Bə mivəynə doy kırtəğə bığand ve bəbe!
Im vote axtəm, əv vote: əğıl-məğıl çiç heste?
Kuy çaşo ars benibəşe, nokə cono tars benibəşe!
Bə sıpə hurmət bənon bəçəy soybi qorış!
Kosibiku səmonı nıbu, bə hampo doəmonı nıbu!
Jə qıləy kişmiş ni, kunədəş puş ni !
Bə tüki xoto suəlifonən ov peşomdən!
Ve dərıvə sıpə odəm əqətni!
Bıvotom, xəlxiku aybe, nıvotom, dılım poə be!
Vəvu bə niyone, vanqış bə miyone!
Neqoku parsəyn: saruyə çoke, sapiyə? Vote: nəhlət bə seynəni!
Bə həy çı damedə ranqinə keşı !
Nığılə ru tam (- tami ) bəşe!
Zıvoni ko _ bo səy bəlo!
Dandon nıbə lıput hestbe!
De dusti hardı - bırəv bıkə, hır - həvat məkə!
Şəytoni donəsə nımoj votdə
Kor bə şıli pebəsıre, ku bə dıynəni!
Iştə dimi ovi eməkə!
Sa qılə dust kame, iqlə dışmen veye!
Bo ğarzi bışıy lınqi dıroz, lınqi kırt!
Avşume ha, kanə bə, bə paləni pinə bə!
Niməy ğəsti, niməy rosti!
Bə həməy vəc oməy, bəştı vəc noməy?
Suk enıhando, ruj onibəbe?
Mori manbur əpini, çəy lonə bəysə bebəşe!
Ağliku hamsiyəkosə əbıni!
Qo duşe zındəni, vote: so eruye!
Mori dumi mahast!
Mori şəy evate, jaj vırədəy!
Noşi bəv tumo kardəbe, jəşe, çaşıj bekarde!
Sıpə de sıpə perısiyəy, neçi koj riəsəy!
Sıpə kışte i qıno, şıkırneən i ayb!
Beovand bə dızdi şiədə ovşım bebəşe!
Bəlo bəvarde bo səy: kuy vidəy, kori məsəy!
Çəlisi çaş çımi - çəy dastisə bəbe!
Ku əvindni, bəsoxte, kor əməsni, pebəsoxte!
Kosibi ıştə koy çəm zınəbəy, qırpuşin takandiy!
Bə kori sə pokun qıne, vote: çı tap - tupe?
Kosibi əğıl besə, Hırkoni şəğol bıbi!
Kəçəl səyku bətarse, ku həməyku!
Korə odəm bə hile əmandni, vəmoə pəs çı bele əmandni!
Taştə bəştə tərəf ebətoşe!
Bənəy taştə i kəmə emətoş, bınə ərə, rost pebır!
Ki kaşte, ki perosne, behəyo vote: boğ çımıne!
Sıpə bə astə peməmujın, hamsiyə bə mosti!
Divinə sıpə ıştə soybi bəcue!
Sıpə çaxədə şım dızde, hejoən poəvo nəvəy!
Bız marde, sıbıjiku rəxəy!
Bemaş bə kə dənibərəse, səğır bə pə dənibərəse!
Bemaşə jeni kə bənəy bebınə dizə bəbe, dəvlət çokono bome, çoko bəşe!
Hampo nomiku mətars, əçəy çəmiku bıtars!
Bə kuə aspi peənışt roy ikəmə bəşe!
De kuy nun hardyədə, Xıdo yodo beməkə!
De sıpə həmro bıbi, ləvo dasto mədə!
Sıpə bə bıkışti bədon şıkırne!
Ku bə kuy pebəsıre, şıl bə şıli!
Ku bə kuy pebəsıre, bəvote: şılıj - mılıj çokono omdə?
Bandi sə hırədə bənin!
Ku bə kuy çoko diə bəka, Xıdoən bəvon jəqo diə bəka!
Aybəjor çonəy bəka, nibəzne çoknəy bəka!

Qırdəəkə: B. Veşo

"ALƏM" 1 (1) 2016

TOLIŞİ FOLKLOR Nəğılon

nağıl

Nəğılon

Tolışi şifohi xəlx ədəbiyati ən ğədim, həmən ən hıvüj pevlo bə janrono qıləyən nəğıle. Nəğıl dınyo həmə vırədə məhşur qıləy janre. Dınyo həmə xəlxon deştə jiyə vıron iyən deştə etnik xüsusiyətonnə əlağədo müxtəlif devronədə xəyli nəğılon bə məydon vardəşone. Nəğılon ən əsos xüsusiyəton ğəhrəmonon mənəvi pokiəti, xəy bə şəri ğalib ome, bə ğələbə bovə kardeye. Əlbəttə, çəmə xəlxiyən bənə dınyo co ğədimə xəlxon bəştə jiyə vırə, etnik xüsusiyəton qorəş nəğılon hestışe və həmun nəğılon tosbə ısə çəmə xəlxi yodədə mandən. Bı nəğılonədə çəmə xəlxi bə jimoni münasibət, omə soron həxədə orzuon, de xarici işğaləkon bənə mərdon bardə mübarizə, əçəy jimon və insonon, təbiyət, ailə-məişət və s. təsvir bə. Nəğılon çı tolışi folklori ən ğədimə janrono qıləy be qorəş bəvonədə ğədimə devron rizon, çəmə xəlxi yolə fantaziyə, çəy fame tərz, çəy bə jimoni münasibət, çəy təbiəti reçinəti iyən təbiəti sıron və çəmə xəlxi mədəniyəti həxədə ve yolə sübut və məlumaton hestin. Dımonnə bərobər tolışə nəğılonədə həmən tolışi milli xüsusiyəton, məişət, adəton təsvir heste. Tolışi nəğılon bə ço hissə baxş karde bəbe. Imon tarıxi nəğılon, ailə-məişəti həxədə bə nəğılon, həyvonon aləmi həxədə bə nəğılon, iyən sehrinə nəğılonin.
Tolışi nəğılon dılədə tarıxi həxədə bə nəğılon xüsusi vırə hestışone. Im nəğılon çəmə tarıxi şəxsiyəton, hükmdoon, podşoon, şiprişon, məhşur sənətkoon, xəlxi ğəhrəmonon həxədə bə nəğılonin. Bı nəğılonədə həmunnə insonon, şəxsiyəton jimon və dəvonnə əloğədo bə hadison təsvir kardə bən. Devr dəvarde-dəvarde ım hadison çı tolışon zıvonədə bə nəğıl peqardən və ım rüj nəğıl janri formədə bə xəlxi təğdim kardə bedən.
Məişəti həxədə bə nəğılon tarıxi nəğılonku, sehrinə nəğılonku fərğin qıləy cəhət hestışone. Ə, fərğən əve ki, ım nəğılon bə sehrin, tarıxi nəğılon nisbətən real çiyedən. Sehrinə nəğılonədə bə div, ifritə, əjdəho və s. mənfi obrazon, dışmenon məişət nəğılonədə de xani, bəqi, xanon, ruhani, taciri, məllo, hükmdo əvəz bedən. Ailə-məişəti həxədə bə nəğılonədə cəmiyəti dılədə kosib-varin məsələ, sinfi yol-rükəti, insonon arədə ictimai prəblomon, çəvon jiyə jimoni çətinətion, zülm, əziyət nişon doə bedə.
Nəğıli ğədimə nevono qıləyən həyvononnə əloğədo bə nəğılonin. Bı nəğılonədə ğədimə zəmononədə insonon de vəşi həyvononnə mübarizə, dəvoonnə münasibət, çəvon həxədə çı insonon mülahizon qeyd kardə bən. Ğədimə insonon bə kali həyvonon bənə sırinə ğıvvə diyə kardəşone və çəvon həxədə müxtəlif əfsonə, mecüzə tümo kardəşone. Bı nəğılon kali qılonədə həyvonon bə insonon komək kardedən, dəvon düst bedən, insonon bə sə dəşedən.
Sehrinə nəğılon ğədimə nəğılono hisob bedən. Bı nəğılon çəmə xəlxi lap ğədimə zəmononədə votə əvsonəon, nəğılon daxilin. Bı nəğılonədə ğəhrəmonon de codi, əfun, tilisıminə dışmenonnə mübarizə bardedən, ğalib omedən. Sehrinə nəğılonədə toykə dınyo, əfsonəvi vıron, fino və s. təsvir kardə bedə.
Ümumi peğəteyədə, tolışə nəğılonədə çəmə xəlxi dınyovide, mübarizə barde, mənəvi kefiyəton, orzuon, xəyolon nüşo doə bən. Ənəx, ən yolə prəblem əve ki, şe-şe ım nəğılon bə tarıxi arxiv küç kardedən, çı tolışon yodo beşedən, bə co zıvonon peqordıniyə bedə və co xəlxi nəğıli nominə təğdim kardə bedən. Az jıqo fik kardedəm ki, çəmə ədəbiyot, mədəniyətinə məşğul bəkəson bı məsələ ciddi diyə kardəninin. Əlbəttə, ım əncəx çımı votə insonon ne, çı har vicdoninə tolışi koye. Əmmo, ıştə xəlxi folklori qırdə karde, əy bə omə nəsli rosıne de ədəbiyoti məşğul bəkəson ən iminnə ğarze. Çünki, çaş vinde-vinde çəmə folklor, mədəniyət çı dasto şedə. Jurnali əhandonku ve-ve xayş kardedəmon ki, bə tolışi folklori aid ıştə zınəyon, nıvıştəyon bəməro bığandon ki, dərc bıkəmon, cəmat hahando.
İnşalla, "Aləm" jurnali çımi bəpeş nəşr bə nümronədən de tolışi co folklor nümunəonnə bərobər nəğılon həxədən bəşımə ətrofin məlumat bədomon və nəğılon çap bəkardemon. Çımı ım rüj bəşımə təğdim kardə "Şinənozi nəğıl" nomədə nəğıl bə tarıxi nəğılon aid bə nəğıle. Im nəğıli qəp jə kəs Tükəvilə di sakin Şanisə nənə, nəğıli bə ğələm sə kəs Əli Rzayev, bə redaksiyə təğdim kardəkəs Rəzzaq Xansıvo və redaktə kardə kəs azim. Nəğılədə xəy de şəri mübarizə, fəğıri bə zolımi ğalib omeku bəhs kardə bedə. Nəğıli ğəhrəmon tolışə kinə Şinənoz ve əzob-əziyəton kəşe bəpeş, nəhoyət ki, bəştə orzu, məğsədi rəsedə. Iştə vətəni çı əşivo vəziri zülmiku ozod kardedə, deştə xəlxinə, deştə piyəkəsonnə ico firəvon jiyedə. Əlbəttə, çı nəğıli həxədə ve nıvışte bəbe, əncəx pidəme ki, ım nəğıli bəşımə ehdə vardəm. Həmun nəğıli bəşımə təğdim kardedəm.

Şinənozi nəğıl

vezir

İli hestbe, ili nıbe. Tolışədə bol-pürəti be. Bandi kəno qıləy podşo jidəbe. Im podşo məmləkəti de ədoləti idarə əkəybən. Xıdovandi-aləmi bı podşo seqlə kinə, iqləşən zoə doa be. Podşo di kəxıvand be qorəş əğlonış qədəli be. Se kinə bəpeşt Xıdo bə podşo qıləy zoə doəşbe. Çı podşo qıləy ve hiyləgərə vəzir hestışbe. Im vəzir şanqone bəştə jeni əvoti ki, kenə ım podşo bəmarde, əmənən qıləy Xıdo rüji bəvindemon.
Podşo kinon ve reçin bin. Çı podşo oxonə kinə, ənədə reçine bə ki, ıştə yolə hovonən ğəşənqətiyədə dəvardəbən. Ənədə reçinbe ki, bə rüj bə həşi əvoti tı beməşi az beşedəm, şanqonəyən ovşum çəy ğəşənqətiku xəcolət əkəşibən. Həmən ım ve ağılmandə kinəyebən.
Çı fələki zolımə dim fərmon doydə. Podşo eğındə şedə bə Xıdo rəhmət. Podşo jenən petovedəni bı dardi dılış tıpedə, mardedə.
hiyləqərə vəzir fırsəti bə fot doydəni, ıştəni podşo car doydə. Məxluğ bı vəziri əşivo vəzir əvoti bən. Mılxəs, həni Tolışi məmləkəto bol-purəti po peğətdə. Əğıldovniə jenon şıt bə hışqi qınedə, doon zizə okardənin, çolonən ov beşedəni, avonən zikkə jəydən ki, "bı məholi nəm ədənimon, ov ədənimon". Çı Xıdo xəyə vo jə məmləkət əşivo vəziri zülmiko bə hışqi qınyəbe. Əşivo vəzir vindedə ki, podşo məmləkətım təmom hardə, həni hiç çi mandəni, şanqo bə jeni votedə, çı podşo kinon bəbardem bə vıjor, bənə kənizi bəfatem. Ba vıjor bo mol vıjne omə odamon avoni bəvıjnen. In kinon ve reçinin, ağılmandin. Vəziri jenən de vaziri doə ğərori rozi bedə. Əşivo vəzir kinon qılə-qılə bə vıjor bekardedə həvatedə. Çəvon puli səydə, çoko ki, ə puli hardedə orıxınedə, dəmandə ə qılə kinə həvate. De minvoli kinon seqlənən həvatedə. Çı podşo qədə zoənən ıştə kədə bo nokəti kardero oğətedə.
Əşivo vəzir ıştə hu-bəyədə bımando, bəşomə xəbə bıdəm çı podşo seminə kinəku. Çı kinə nom Şinənoz bedə. Qıləy ışdənku votə jen Şinənozi hıriyedə vardedə bəşdə kə. Bə kə vardəcəğın votedə: "Şinənoziş, telənoziş zındənim, ıştı hovonən çı Əşivo vəziriku hıriyəme. Iştı pə podşoəti kardə vaxtonədə ım məhol ənədə obod be ki, insonon, həyvonon, do-aləfon həmə ıştə kefədəbin. Çoknə ki, ıştı pə marde zəmin-osmon əşivo vəziriku zülmiku hışk be. Mınən çı məholi həyvonon, do-aləfon əsir qətıme. Ey Şinənoz, bızın, ahimon i qılə zoə hıstıme, əvən noxəşe bəmı nəvə doy zındəni. Nə həyvonon şıton, nə çəvon qüjdon, nə doon, nəən aləfonku bəçımı balə qıləy xəy noməy. Iştı hovonən zü nıvışqiəyşone. Tıni bardedəm bəştə zoə çəşmə, çımı zoə əşte səpo, çok be tıni obəqətem bəyro, ne, tınən nıznəyəv karde, tıniən bənə bəştı hovon çı muəxoloni ebahaştem".
Mılxəs, çoko Şinənoz bə zoə çəşmə dəşedə, noxəşə zoə əştedə səpo, votedə ey çımı şinə mo, ım kinə insone ya firiştəye, mələykəye? Jen vindedə ki, çəy zoə şoyşoku şəşəş vaştə, ve şo bedə. Şinənozi oğətedə çı zoə tono bə diviən votedə ki, çımı mılki çəş bıkə. Zoə əştedə səpo, ıştə moə mılki nışon doydə bə Şinənozi, votedə:
-Xosə kinə, dılım dətaspə bətı, ıştı dılən bəmi dətaspə ya ne? Şinənoz votedə:
-Ey cıvon! Mı tınım nıpiəy, çımı qədə boə əsire, dədə məmləkətım vironə mandə, mıni ozod bıkə.
Zoə votedə:
-Tı ki mını çı dardiku roxniyə, mınən tıni bəroxınem. Deştı eşqi çımı moə əsir qətə həyvonon, doon, aləfon iyən ıştı dı qılə hovə bəroxınem.
Zoə çı moə ğızılono, molono iyən çı Şinənozi dı qılə hovon peqətedə şedə bə ğəribə məhol. Im zoə roədə bıbu, bəşımə xəbə bıdəm Şinənozi çiçış karde. Şinənozən çı jeni kədo xəyli ğızıl peğətışe oməy beşe bə qıləy məhol. Vindəşe iyo i kəs pəs çovnedə oməy çəy tono, votışe:
-Ey qələvon, mıni boştə nəvə peğət, azən bətı ğızıl bədom.
Qələvon rozi bedə, Şinənoz bə pəsəvoni votdə ki, bomono pəsi püstədə zoə olət bıdüt, tümo bıkə az takəm. Bıdə mıni ıştı zoə nəvə bıznon, kinə nıznon.

çoban
Mılxəs, Şinənoz pəsə püsti tankardeə, qələvoni pəson çovınedə. Im qələvon ıştə podşo pəson əçovni bən. De minvolinə tikəy vaxt dəvardedə. Podşo vindedə ki, əçəy həyvonon rüj bə rüj lod bedən. Podşo vanq kardedə təbibon, xəbə səydə ki, boçi çəy həyvonon bə dümo şedən, lod bedən. Qələvon, təbibon ve şedən bə dümot, hiç çi bə sə varde zındənin.
Podşo zoə zırək bedə. Votedə ki, az bəpe omütom ki, ım ko boçi jıqoye. Çoknə bəbe ki, çı qələvoni nəvə ome bəpeş həyvonon lod bedən. Əlğərəz, podşo zoə dəmandə bə niyonəkıle Şinənozi çəş karde. Bəbolə Şinənoziən çı hiç koyku xəbəş ni. Həyvonon vardedə bə rü kəno, evatedə ıştə tani pəsə püsti dəmandedə dənışte. Podşo zoə vində ki, ım çiçe?Im çı nam-nozokətie, ım çı reçinətie? Tı məvot, həyvonon mot əmandinbən, vəşi-təşi təmşo əkəynbən bə Şinənozi ğəşənqəti.
Zoə sıri zınedə. Omedə bə kə, dəşedə bəştə çəşmə de hiç kəsi damə bedəni. Əçəy pə-moə parsedən ki, balə koncobiş?Balə damə bedəni, xurək doydən hardəni. Oxoy məcbur kardedən balə, çiçe, boçi hiçi hardəniş? Zoə votdə ki, mı de i qlə şərti damə bəbem, xurək bahardem. Bape qələvoni nəvə bəmı xıdmət bıko. Podşo votdə ki, tı bəke, qələvoni nəvə bəke? Tı qıləy podşo zoə, əv qıləy pəsəbu doə qələvoni nəvə. Tı boy, əməni joqo exroc məkə. Zoə votedə ne k,i ne!
Podşo məcbur bedə, qələvoni nəvə vardedə bəştə səray. Qələvoni nəvə xurəki piətedə vardedə bo podşo zoəro. Iştənən nıştedə çı podşo zoə çəşmədə. Podşo xəyli çəş kardedə vindedə ki, ımon çı çəşməo benışin. Xəyli mande bəpeş, votedən, bışəmon bunəmon çiçbe?
Imon ıştə omedə bıbun, hələ bunəmon Şinənozi çiç karde! Podşo zoə bə Şinənozi votışe:
-Ey qələvoni nəvə, ıştı sıri zınedəm. Yolə Xıdo tınış bomoro vığandəşe, rüədə dənışteyədə tınım vinde, dılım dətasbə bətı. Podşo zoə ve zümand iyən zırək be qorəş, hejo Şinənoziən bəy dıl dətasbəbe. Şinənoz votdə:
-Çımı dılən bətı dətast bə, mınən bənə bətı çı podşo baləm. İmi vote bəpeş Şinənoz ıştə səpe bə pəsəpüsti evatedə, bəştə sə omə koon həmmə qəp jəydə bo podşo zoəro.

qız
Hejo bı vaxti podşo omedə dəşedə bəştə zoə çəşmə çı çəşmə bə jedə. Çı podşo jen xəyli çəş kardedə, vindedə ki, podşo ni. Əvən omedə dəştə bə çəşmə vində ki, podşo ğəşış kardə. Podşo jen Şinənozi vinde bəpeşt əvən ğəş kardedə. Podşo zoə de Şinənozi ıştə pə-mo bəştə varde bəpeş, bə Şinənozi sə çı bəlo omə həmmə bo podşo qəp jəydə.
Podşo votdə ki, jıqo qıləy reçinə moynə pə-mo zəmini çı əşivo dastədə oğəte insof ni. Bəştə ğoşundori fərmon doydə ğoşuni hozo bıko. Nəhoyət, əvon omedən əşivo vəziri bəçəy cəzo rosnedən. Ədoləti bərpo kardedən. Şinənozi bıyə çı roxındən, əçəy hovonən pəydo kardedən, çəy tono vardedən.
Haaa, Şinənozi ıştə vətən, bobo mılkış çı əşivo vəziri zülmiku jıqo peroxnınişe.

"ALƏM" 3 (3)

Əlaqəli xəbərlər